Relevant voor: inkopers en contractmanagers bij Nederlandse aanbestedende diensten en speciale-sectorbedrijven (water, energie, vervoer, post) die boven de Europese drempels aanbesteden.
Gunnen op alleen de laagste prijs wordt bij Europese aanbestedingen geen optie meer, raamovereenkomsten in de nutssector worden korter en de herkomst van producten kan gaan meetellen. Dat staat in het voorstel voor één Europese aanbestedingsverordening, de Public Procurement Act, dat de Europese Commissie op 9 september 2026 vaststelde. Het is nog geen wet: Raad en Parlement moeten akkoord gaan, en SIVON verwacht invoering begin 2029. Hoe lopende contracten worden behandeld, staat nog niet vast. Inventariseer daarom nu looptijden en herkomstdata, maar pas nog niets aan.
Wat er feitelijk gebeurt
De Commissie publiceerde het voorstel op haar beleidspagina over aanbesteden; volgens eucrim heeft het nummer COM(2026) 590 final. Het vervangt drie richtlijnen: 2014/23 (concessies), 2014/24 (klassieke overheid) en 2014/25 (speciale sectoren). Omdat het om een verordening gaat, gelden de Europese regels straks rechtstreeks. De Aanbestedingswet 2012 zal daarop moeten worden aangepast.
Het aantal procedures gaat van vijf naar drie: volgens Crowell & Moring de open, de dynamische en de innovatieprocedure. De tabel zet de belangrijkste wijzigingen op een rij, op basis van analyses van de voorsteltekst door advocatenkantoren en kenniscentra.
| Onderdeel | Nu (richtlijnen 2014) | Voorstel 9 september 2026 |
|---|---|---|
| Procedures | vijf | drie: open, dynamisch, innovatie |
| Onderhandelen | beperkt in klassieke sector | ook in klassieke sector toegestaan |
| Gunning | laagste prijs toegestaan | minimaal 30% kwaliteit; 50% bij arbeidsintensieve opdrachten |
| Raamovereenkomst | 4 jaar; 8 jaar in speciale sectoren | 3 jaar met één partij, 5 jaar met meerdere; geen uitzondering voor speciale sectoren |
| Contractwijziging | plafond van 50% van de oorspronkelijke waarde | geen plafond; boven 50% eerst een aankondiging |
| Herkomst | geen algemene EU-voorkeur | optionele EU-voorkeur; afwijzen als minder dan 50% van de waarde 'gedekt' is |
Een opdracht is arbeidsintensief als arbeid normaal minstens 50% van de opdrachtwaarde uitmaakt, aldus een analyse op Lexology. Wijk je af van de kwaliteitsweging, dan moet je volgens CMS uitleggen hoe je kwaliteit op een andere manier borgt, bijvoorbeeld met minimumeisen in het bestek.
De drempels blijven bestaan. Voor 2026 en 2027 gelden volgens PIANOo voor speciale-sectorbedrijven 432.000 euro voor leveringen en diensten en 5.404.000 euro voor werken. Decentrale overheden zitten op 216.000 euro voor leveringen en diensten, de centrale overheid op 140.000 euro.
Belanghebbenden kunnen volgens Herbert Smith Freehills tot 16 november 2026 reageren. Het doel is een akkoord eind 2027.
Structurele drivers
Economische veiligheid. Het voorstel introduceert een kader voor Europese voorkeur. Toepassen is vrijwillig. Een publieke inkoper mag bedrijven van buiten de EU en buiten 'gedekte' landen weren: landen die partij zijn bij de WTO-overeenkomst inzake overheidsopdrachten (GPA) of een handelsakkoord met de EU hebben. Hij mag ook EU-herkomst eisen, gedekte inschrijvingen voordeel geven, of een inschrijving afwijzen als minder dan 50% van de waarde gedekt is. De herkomst van goederen volgt de niet-preferentiële oorsprongsregels uit het Douanewetboek van de Unie. Dat schrijft Herbert Smith Freehills.
Brussel houdt een knop in handen. De Commissie krijgt de bevoegdheid om Europese voorkeur via gedelegeerde handelingen verplicht te stellen, als dat "in het belang van de Unie" is. Herbert Smith Freehills verwacht dat Parlement en Raad die bevoegdheid strakker afbakenen.
Nederland zit op een smalle lijn. Het kabinet steunde in juni 2026 een "zorgvuldig en gericht" Europees voorkeursprincipe voor strategische sectoren, dat tijdelijk, doelmatig en proportioneel moet zijn, meldt PIANOo. Daarnaast zet Nederland in op eenvoudiger regels, beheersing van ketenrisico's en betere aanbestedingsdata.
Wie direct geraakt wordt
Direct: aanbestedende diensten. Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen besteden boven de drempel straks aan onder één EU-regelboek, inclusief procedurekeuze, gunningscriteria en contractwijzigingen.
Direct: speciale-sectorbedrijven. Netbeheerders, drinkwaterbedrijven, vervoerders en postbedrijven verliezen hun ruimere looptijd voor raamovereenkomsten: van 8 jaar naar maximaal 5.
Indirect: leveranciers en onderaannemers. Toeleveranciers, machinebouwers, ICT-leveranciers en bouwbedrijven krijgen alleen met de herkomsttoets te maken als de opdrachtgever de Europese voorkeur toepast of de Commissie die verplicht stelt. De hoofdaannemer moet dan herkomst over de opdrachtwaarde aantonen en vraagt die gegevens op bij zijn onderaannemers.
Niet direct: private inkopers. Een chemiebedrijf of agrifoodverwerker die alleen voor de private markt inkoopt, valt buiten het voorstel. Opdrachten onder de Europese drempels ook, net als nu.
Het tweede-orde-effect
Dit deel is Orbecta-analyse. Het voorstel kan nog fors veranderen; elk scenario rust op één voorwaarde.
Scenario 1: herkomst wordt een inschrijvingseis. Voorwaarde: Nederlandse inkopers passen de voorkeur in strategische categorieën echt toe, of de Commissie stelt hem verplicht. Dan bouwen leveranciers een herkomstadministratie per component op en rekenen die kosten waarschijnlijk door in hun prijs. Leveranciers met veel onderdelen uit niet-gedekte landen kunnen afvallen of hun inkoopmix wijzigen. Indicator: het aandeel gedekte herkomst per categorie in je eigen leveranciersbestand.
Scenario 2: kortere raamovereenkomsten in nutssectoren. Voorwaarde: het plafond van 5 jaar overleeft de onderhandeling. Dan besteden netbeheerders en drinkwaterbedrijven vaker opnieuw aan, en krijgen leveranciers minder lange afnamezekerheid. Dat kan leiden tot kortere prijsvaste perioden of strengere indexatie bij heraanbesteding. Indicator: het aantal raamovereenkomsten met een looptijd tot na 2029.
Scenario 3: kwaliteit weegt verplicht mee. Voorwaarde: de minimumweging van 30% blijft staan. Dan verschuift de concurrentie van prijs naar prestatie, en moeten inkopers voor elke tender meetbare kwaliteitscriteria opstellen. Gun je nu schoonmaak, beveiliging of groenonderhoud op laagste prijs, dan kunnen de contractprijzen bij de eerste heraanbesteding stijgen. Geen van de bronnen kwantificeert dat. Indicator: het aandeel van je lopende tenders dat op laagste prijs gunt.
Nederlandse procurementimpact
Contractclausules: looptijd en wijzigingen
Direct: of de nieuwe regels raken wat je in 2027 of 2028 gunt, hangt af van het overgangsrecht, en dat staat nog niet vast. Kort looptijden dus niet nu al in op basis van een voorstel, maar breng wel in kaart welke contracten na 2029 doorlopen. Als het wijzigingsplafond verdwijnt, krijg je meer ruimte om lopende contracten aan te passen. Een contract met heldere wijzigingsclausules en prijsherzieningsformules geeft dan meer houvast dan een contract zonder.
Leveranciersgesprekken: herkomstdata
Direct: leveranciers die zelf importeren, kennen de oorsprongsregels al via hun douane-aangiften. Als jij of de Commissie de voorkeur toepast, heb je per hoofdcomponent een oorsprongsopgave nodig. De samenstelling van de stuklijst bepaalt dan of een inschrijving de 50%-grens haalt.
Sourcing-mix: gedekte en niet-gedekte herkomst
Indirect: een overstap naar gedekte herkomst gaat niet één-op-één. Een EU-leverancier van transformatoren of kabels heeft niet automatisch dezelfde capaciteit als een huidige leverancier uit een niet-gedekt land. Vergelijk alternatieven op kwalificatietijd, normen, levertijd en prijs. Als de Commissie de voorkeur voor een productgroep verplicht stelt, krimpt je leveranciersveld daar in één keer. Dan staat de inkoper die het alternatief al heeft gebenchmarkt sterker.
Wat vaststaat en wat nog onzeker is
Wat vaststaat
- De Commissie stelde op 9 september 2026 het voorstel voor een Public Procurement Act vast.
- Het voorstel vervangt drie richtlijnen door één rechtstreeks werkende verordening.
- De voorgestelde tekst bevat een kwaliteitsweging van minimaal 30%, en 50% bij arbeidsintensieve opdrachten.
- Europese voorkeur is vrijwillig, met een bevoegdheid voor de Commissie om die verplicht te stellen.
Wat nog onzeker is
- Of de 30%-weging, het raamcontractplafond van 5 jaar en de 50%-herkomstgrens de onderhandeling overleven.
- Hoe het overgangsrecht omgaat met lopende contracten.
- Voor welke productgroepen de Commissie de voorkeur verplicht stelt.
- Of het akkoord eind 2027 lukt, en dus of invoering rond 2029 haalbaar is.
Waar je op moet letten
- De feedbackronde, die sluit op 16 november 2026.
- De positie van de Raad en de amendementen in het Europees Parlement.
- Publicaties van PIANOo over de Nederlandse inzet en de gevolgen voor TenderNed.
Wat je nu kunt doen
- Deze maand: maak een lijst van alle raamovereenkomsten die je in 2026 tot en met 2028 (her)aanbesteedt en markeer welke inclusief optiejaren na 2029 doorlopen. Pas looptijden nog niet aan: het plafond van 5 jaar is een voorstel en het overgangsrecht is onbekend.
- Vóór 16 november: lever via je brancheorganisatie input op de punten die je raken, zoals raamcontractduur voor nutsbedrijven of de herkomsttoets.
- Dit kwartaal: vraag je tien grootste leveranciers in strategische categorieën per hoofdcomponent om een opgave van de niet-preferentiële oorsprong. Doe dat als vrijblijvend verzoek binnen lopende contracten; leg een eventuele herkomstverplichting pas vast bij verlenging of een nieuwe tender.
- Dit jaar: test bij tenders die je vanaf 2027 voorbereidt alvast hoe een kwaliteitsweging van 30%, en 50% bij arbeidsintensieve opdrachten, zou uitpakken. Leg die percentages nog niet vast als uitgangspunt zolang het voorstel niet definitief is.
Hoe Orbecta ondersteunt
Met Contract Intelligence analyseer je een raamovereenkomst op looptijd, verlengingsopties en wijzigingsclausules. De Supply Risk Index geeft per land en handelscorridor een risicoscore. Ga je heraanbesteden of met leveranciers over herkomstdata praten? Dan bereid je dat gesprek voor met Warroom Prep.
Bronnen
Primaire bron: Europese Commissie — Public procurement: Public Procurement Act — september 2026 Primaire bron: PIANOo — Drempelbedragen Europees Aanbesteden — drempels geldig 1 januari 2026 tot en met 31 december 2027 Primaire bron: PIANOo — Kabinet wil aanbestedingsregels vereenvoudigen en inkoopkracht beter benutten — 22 juni 2026 Operationele bevestiging: SIVON — Voorstel nieuwe aanbestedingsregels: meer nadruk op kwaliteit — 21 september 2026 Aanvullende context: Herbert Smith Freehills Kramer — The EU Public Procurement Act: The Commission proposes a European preference framework — 21 september 2026 Aanvullende context: CMS — European Commission presents proposal for a new public procurement regulation — 25 september 2026 Aanvullende context: Lexology — New EU Regulation to overhaul Public Procurement regime — 28 september 2026 Aanvullende context: Haavi — EU Public Procurement Act: what the Commission proposal means for bidders — september 2026 Aanvullende context: Crowell & Moring — EU Public Procurement Overhaul: European Commission Proposes Single Regulation to Replace 2014 Directives — oktober 2026 Aanvullende context: eucrim — Commission Presented Proposal for New EU Public Procurement Law — datum niet gespecificeerd
Orbecta-analyse op basis van bovenstaande bronnen.