De OESO meldt in de editie 2026 van haar Inventory of Export Restrictions on Critical Raw Materials (28 april 2026, data t/m eind 2024) dat exportrestricties op kritieke grondstoffen een recordhoogte bereiken: 16% van de gemonitorde grondstoffenhandel raakte tussen 2022 en 2024 aan minstens één restrictie. China's twee golven exportcontroles op zeldzame aardmetalen (april en oktober 2025) maken die kwetsbaarheid acuut voor NL-hightech, offshore wind, machinebouw en defensietoeleveranciers. Kernactie: breng grondstofblootstelling en herkomst nu in kaart, vóór de Chinese suspensie in november 2026 afloopt.
Wat er feitelijk gebeurt
De OESO publiceerde op 28 april 2026 de jaarlijkse update van haar Inventory of Export Restrictions on Critical Raw Materials, die maatregelen tot en met eind 2024 analyseert. De kernbevindingen (bevestigd feit, niveau A):
- Exportrestricties op kritieke grondstoffen zijn sinds 2009 vervijfvoudigd en staan op een all-time high.
- De groei van nieuwe restricties vertraagde van 3,4% in 2023 naar 0,6% in 2024, maar een bredere groep landen — vooral in Afrika en Azië — voerde nieuwe maatregelen in.
- Restricties op erts en mineralen (de upstream-inputs in de keten) zijn tussen 2009 en 2024 vertienvoudigd.
- Tussen 2022 en 2024 raakte 16% van de door de OESO gemonitorde grondstoffenhandel aan minstens één exportrestrictie; voor kobalt en mangaan lag dat rond 70%.
- Zeer restrictieve maatregelen (uitvoerverboden en quota) waren goed voor meer dan een derde van de nieuwe maatregelen in 2024. Het genereren van overheidsinkomsten werd de meest genoemde reden en verklaarde bijna de helft van de maatregelen.
De OESO wijst op de aanhoudende concentratie: de top drie producerende landen zijn samen goed voor meer dan twee derde van kobalt, lithium en nikkel, en bijna 90% voor zeldzame aardmetalen. China alleen produceert circa 70% van het wereldwijde aanbod van zeldzame aardmetalen en grafiet.
Parallel hieraan escaleerde China in 2025 zijn exportcontroles. Op 4 april 2025 voerde China controles in op zeven zware zeldzame aardmetalen plus gerelateerde verbindingen en metalen (IEA). Een tweede golf op 9 oktober 2025 voegde vijf REE's, gerelateerde producten, apparatuur, technologie en zelfs personele expertise toe; de meeste maatregelen zouden op 8 november ingaan (Europees Parlement / EPRS). Op 7 november 2025 kondigde China een tijdelijke opschorting van de tweede golf aan, tot 10 november 2026 (EPRS).
Structurele drivers
De cijfers beschrijven geen incident maar een structurele verschuiving in het handelsregime rond grondstoffen. Drie drivers houden de trend in stand.
Geopolitiek en concentratie. Volgens de IEA is China's aandeel in de productie van gesinterde permanente magneten in twee decennia gestegen van circa 50% naar 94% vandaag — de magneten die de sterkste motoren aandrijven in auto's, windturbines, industriële motoren, datacenters en defensiesystemen. Die concentratie geeft één land een structureel drukmiddel.
Regelgeving als tegenkracht. De EU beantwoordt dit met de Critical Raw Materials Act. De Commissie selecteerde in maart 2025 een eerste tranche strategische projecten; vijf daarvan — in Frankrijk, Italië, Polen en Zweden — dekken de REE-waardeketen van winning tot recycling (EPRS). Deze capaciteit is er echter nog niet; het effect is meerjarig.
Extraterritoriale reikwijdte. Het meest ingrijpende element van de oktobergolf: buitenlandse bedrijven zouden goedkeuring nodig hebben om magneten te exporteren die zelfs sporen (0,1%) van Chinese REE's bevatten, óf die met Chinese winnings-, verwerkings- of magneettechnologie zijn gemaakt (EPRS). Voor het eerst zou de Chinese wet extraterritoriaal werken. Deze maatregel is nu opgeschort, maar het ontwerp ligt op tafel.
Wie direct geraakt wordt
Eerste-orde geraakt worden verwerkers en OEM's die zeldzame aardmetalen en permanente magneten in hun product hebben. Het Europees Parlement noemt productiestilstanden die in de automobielsector zijn gemeld naar aanleiding van de controles (bevestigde operationele impact, niveau B). Verder in de directe risicozone:
- Offshore wind: NdFeB-magneten in generatoren van direct-drive turbines.
- Elektromotoren en EV-aandrijflijnen: automotive-toeleveranciers en machinebouw.
- Halfgeleider- en hightech-productie: gespecialiseerde materialen en optiek.
- Defensie- en luchtvaarttoeleveranciers: superlegeringen en magneten.
Waarschijnlijk niet eerste-orde geraakt: dienstverleners, softwarehuizen, en maakbedrijven zonder REE- of kritieke-metaalinhoud in hun stuklijst. Let op de voorwaarde: zij kunnen alsnog indirect worden geraakt via prijsopslagen bij toeleveranciers, of wanneer zij bij contractverlenging overstappen op componenten met magneetinhoud. De ECB schatte volgens het EPRS dat ruim 80% van de grote Europese bedrijven niet meer dan drie schakels verwijderd is van een Chinese REE-producent — een indicatie dat "geen directe blootstelling" zelden betekent "geen blootstelling".
Het tweede-orde-effect
De keten die procurement moet volgen:
Directe gebeurtenis — exportrestricties op kritieke grondstoffen op recordhoogte (OESO) plus Chinese REE-controles → Eerste-orde — verwerkers/OEM's met magneet- en REE-inhoud melden vergunningsdruk en, in de auto-industrie, gerapporteerde productiestilstanden → Tweede-orde — leveranciers kunnen extra kosten, langere levertijden of herkomstdocumentatie doorbelasten aan afnemers zonder eigen China-relatie → Voorwaarde — dit effect wordt aannemelijker wanneer de opschorting na 10 november 2026 niet wordt verlengd, of wanneer de extraterritoriale 0,1%-regel alsnog wordt geactiveerd → Procurementindicator — meet vergunningsdoorlooptijden bij toeleveranciers, prijsopslagen op magneet-/REE-houdende componenten, en aanvragen voor herkomstverklaringen.
Dit is een verwacht tweede-orde-effect (niveau C), geen zekerheid. De huidige opschorting dempt de acute druk; de structurele blootstelling blijft.
Nederlandse procurementimpact
Nederland is als importland en doorvoerknooppunt dubbel blootgesteld. Rotterdam en de Rijn-corridor vormen de aanvoerroute voor ertsen, metalen en halffabricaten richting de Nederlandse én Duitse maakindustrie; verstoringen upstream werken door in machinebouw, agrifood-techniek, chemie, hightech en offshore. De impact is deels direct (bedrijven met REE/magneet in de stuklijst), deels indirect (via Duitse en EU-toeleverketens), deels mogelijk (bij aflopen van de suspensie).
Contractclausules
Beoordeel of lopende leverancierscontracten force-majeure- en exportcontrole-clausules bevatten die restricties van derde landen dekken. Laat vastleggen wie het risico draagt bij een vergunningsweigering en welke herkomstdocumentatie de leverancier moet aanleveren. Bedrijfsblootstelling: nog niet berekend — koppel spend- en leveranciersdata.
Leveranciersgesprekken
Vraag toeleveranciers van magneet- of REE-houdende componenten expliciet naar de herkomst tot de mijnstap en of hun product onder de Chinese 0,1%-drempel of technologie-eis zou vallen als die weer geactiveerd wordt. Dit is geen theoretische vraag: het ontwerp van de regel ligt er.
Sourcing-mix
Alternatieve bronnen zijn niet inwisselbaar. De EU-CRMA-projecten in Frankrijk, Italië, Polen en Zweden zijn meerjarig en dekken nog geen volume. Weeg tweede bronnen op kwalificatie-doorlooptijd, magneetkwaliteit, prijs en leverzekerheid — geen kant-en-klare shortlist, wél een benchmark op deze criteria.
Claim-verdediging
Verwacht dat leveranciers exportrestricties aangrijpen voor prijsverhogingen of toeslagen. Vraag onderbouwing: welk materiaal, welke restrictie, welke datum, welk materiaalaandeel in het eindproduct. Grondstof-% is niet gelijk aan product-%; laat het aandeel expliciet maken voordat je een opslag accepteert.
Budget/risico
Modelleer een scenario waarin de suspensie na 10 november 2026 niet wordt verlengd. Kwantificeer welk deel van de spend REE- of magneetgevoelig is en welke marge-impact een prijsopslag zou hebben. Dit is scenario-planning, geen voorspelling.
Wat vaststaat en wat nog onzeker is
Wat vaststaat (niveau A/B): de OESO-cijfers over recordhoogte, de vervijfvoudiging sinds 2009, 16% van de gemonitorde handel en circa 70% voor kobalt/mangaan (2022–2024); China's twee controlegolven van 4 april en 9 oktober 2025; de opschorting tot 10 november 2026; China's ~70%-aandeel in REE en grafiet en 94%-aandeel in gesinterde magneten; gemelde productiestilstanden in de automobielsector.
Wat nog onzeker is (niveau C): of de opschorting wordt verlengd; of de extraterritoriale 0,1%-regel alsnog wordt geactiveerd; de precieze prijs- en levertijdimpact op individuele NL-toeleverketens; en de mate van doorbelasting aan afnemers zonder China-relatie. Primaire bevestiging van bedrijfsspecifieke effecten in Nederland ontbreekt.
Waar je op moet letten (meetbare indicatoren): vergunningsdoorlooptijden bij toeleveranciers, prijsopslagen op magneet-/REE-houdende componenten, aanvragen voor herkomstverklaringen, en berichtgeving rond een verlenging of beëindiging van de Chinese suspensie richting november 2026.
Wat je nu kunt doen
- Deze maand — Category manager: laat de eigen stuklijst screenen op REE- en permanente-magneetinhoud (offshore, motoren, hightech, defensie) en vraag bij de betrokken toeleveranciers schriftelijk de herkomst tot de mijnstap op. Besluit daarna welke leveranciers een verdiepend gesprek krijgen.
- Deze maand — Inkoop + legal: laat de force-majeure- en exportcontrole-clausules in de top-10 REE-gevoelige contracten toetsen bij de leverancier; leg vast wie het risico draagt bij een vergunningsweigering. Besluit of heronderhandeling nodig is.
- Dit kwartaal — Sourcing lead: vraag bij twee alternatieve leveranciers een kwalificatie-indicatie op (doorlooptijd, magneetkwaliteit, prijs, herkomst) en benchmark tegen de huidige bron. Besluit of kwalificatie start.
- Dit kwartaal — Category manager: vraag bij leveranciers die exportrestricties als grond voor een prijsverhoging opvoeren de volledige onderbouwing op (materiaal, restrictie, datum, materiaalaandeel). Besluit per claim over acceptatie, betwisting of gefaseerde afspraak.
- Dit jaar — Procurement director: modelleer met finance een scenario "suspensie niet verlengd na 10 november 2026", inclusief spend-aandeel en marge-impact. Besluit over voorraad- of contractdekking.
Hoe Orbecta ondersteunt
Orbecta koppelt deze ontwikkeling aan je eigen spend en leveranciers. De Supply Risk Index brengt land- en corridorblootstelling voor kritieke grondstoffen in beeld; Contract Intelligence toetst force-majeure- en exportcontrole-clausules in je REE-gevoelige contracten; Claim Check ontleedt leveranciersclaims over exportrestricties op materiaal, datum en materiaalaandeel; en Warroom Prep bereidt de onderhandeling voor met alternatieve bronnen en scenario's rond de suspensie van november 2026.
Bronnen
Primaire bron: OESO — OECD Inventory of Export Restrictions on Critical Raw Materials 2026 — 28 april 2026. Primaire bron: OESO — persbericht "Critical raw materials face rising export restrictions, increasing risks to global supply chains" — 28 april 2026. Primaire bron: IEA — "With new export controls on critical minerals, supply concentration risks become reality" — 2025. Aanvullende context: Europees Parlement (EPRS) — "China's rare-earth export restrictions" — 8 november 2025 / 24 november 2025.
Orbecta-analyse op basis van bovenstaande bronnen.